پیوند زبان و وطن در غزلِ فردوس اعظم| ابراهیم خدایار

تـــاکـســیــدرمـــــى نوشته محمد خضیر، ترجمه فرزدق اسدی
بهمن ۲۸, ۱۳۹۷
گفتگویی منتشر نشده با شادروان عمران صلاحی| محمد حسینی باغسنگانی
بهمن ۲۸, ۱۳۹۷

ابراهیم خدایار

رئیس انجمن علمی نقد ادبی ایران

دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تربیت مدرس

 

ادبیات نوین ماوراءالنهر با آغاز فعالیت احمد دانش و پیروانش در شکل‏دهی به نهضت معارفپروری و روشنفکری در دهۀ هشتاد سدۀ نوزدهم پیوند خورده است؛ یعنی از سال۱۸۷۰م بدین سو. از آن تاریخ ۱۴۸ سال می‏گذرد. من در این یادداشت قصد دارم با تکیه بر دو مفهوم «زبان و وطن»، گفتمان حاکم بر میراث ادبی این یک‏ونیم قرن را ذیل چهار دورۀ معارف‏پروری، تجددگرایی، شورایی و استقلال بررسی و در ادامه، نسبت این دو مفهوم را با یکدیگر در غزل فردوس اعظم تبیین کنم.

معارف‏پروری (۱۸۷۰-۱۹۰۵م): این سال‏ها با شکست امارت بخارا از ارتش تزار و پذیرش تحت‏الحمایگی و تابعیت روسیه (۱۸۸۶م/ ۱۲۸۵ق) آغاز می‏شود. در این دوره زبان تاجیکان در تمام اسناد ادبی و سیاسی موجود به نام «فارسی» ثبت شده است. جریان ادبی غالب در آن، چه در نثر و چه در نظم، پیروی از سبک بیدل دهلوی (۱۶۴۴-۱۷۲۰م) است. نتیجۀ این رویکرد، چیزی جز دوری از جهان عین و پناه بردن به جهان ذهن نبود. تنها شخصیت تأثیرگذار این دوره نیز کسی نبود جز احمد دانش بخارایی (۱۸۲۷- ۱۸۹۷م). وی با اطلاع از تحولات شکل‏گرفته در جهان و غارت آبروی وطن به دست ارتش تزار، نوسازی زبان فارسی را با هدف تمهید مقدمات نوسازی وطن در دو مسیر «محتوا و شکل» آغاز کرد. دانش با اعتراف به جایگاه بلند بیدل در جهان اندیشه و زبان، به پیروانش هشدار داد که ساحت این پیامبر دست‏نیافتنی است؛ بیهوده عمر خود را در این راه تلف نکنند: «بیدل پیغمبر است، معجزه را در اختیار پیغمبر گذاشتن درکار است، شما ولی شده، کرامت نشان دهید هم می‏شود». دانش قصد داشت با کاربست رئالیسم در آثار خود، مردم را با واقعیت‏های جهان عین آشنا کند؛ درنتیجه با تلاش‏های وی زبان فارسی هم در محتوا و هم در زبان تکانی به خود دید. شعلۀ نهضتی را که احمد دانش در جامعۀ عقب‏ماندۀ آن روز بخارا روشن کرد، با گردآمدن تعداد معدودی از همفکرانش در بخارا تا پایان سدۀ نوزده و آغاز سدۀ بیستم برافروخته ماند؛ اما هرگز نتوانست همسو با تحولات دنیای اسلام به جریانی فراگیر و تأثیرگذار در بین مردم تبدیل شود و تحولی چشمگیر در جامعه ایجاد کند. عقب‏ماندگی نظام دولتداری در خان‏نشینهای ماوراءالنهر، موانع ایجاد شده از سوی تزار روسیه، و نداشتن رسانۀ همگانی ازجمله روزنامه و مجله، تلاش روشنفکران بخارا را عقیم گذاشت؛ بنابراین مفهوم “وطن” در معنی جدید آن در دورۀ معارف‏پروری بخارا زمینۀ ظهور نیافت و ما نیز در آثار این دوره نمیتوانیم شواهدی برای این منظور بیابیم.

تجددگرایی (۱۹۰۵- ۱۹۱۷م): این دوره با وقوع انقلاب‏‏های اول روسیه (۱۹۰۵م)، مشروطه در ایران (۱۹۰۶ م) و مشروطه در عثمانی (۱۹۰۸م) و درنتیجه شروع تجددگرایی ادبی با تولید و انتشار ادبیات جدید در نتیجۀ تقابل سنت و تجدد، و کهنه و نو در منطقۀ ماوراءالنهر مصادف بود. زبان فارسی دورۀ نوین خود را در میان تاجیکان به معنی واقعی کلمه در این دوره آغاز کرد. آن چنان‏که سرنوشت وطن نیز در قاب بخارا به متن زندگی مردم وارد و به موضوع اصلی آثار تولیدشده در این دوره تبدیل شد.

رئالیسم شکل‏گرفته در دورۀ نهضت معارف‏پروری با لحنی کاملاً رمانتیک در دورۀ دوم ادبیات نوین تاجیک در خلال سال‏های ۱۹۰۵ تا ۱۹۱۷م نخستین بار در آثار فارسی فطرت بخارایی (۱۸۸۶-۱۹۳۷م) ازجمله در دو کتاب رمان‏گونۀ مناظره (۱۳۲۸ق/ ۱۹۱۰م) و بیانات سیاح هندی (۱۳۳۰ق/ ۱۹۱۲م)، و مجموعه شعر صیحه (۱۳۳۰ق/ ۱۹۱۲م) مجال بروز یافت. این نویسنده و همفکرانش توانستند در زبانی نوآیین و ساده با توصیف واقعیت‌های جامعۀ در حال سقوط بخارای آغاز سدۀ بیستم، رئالیسم راستین را با لحنی رمانتیک به نمایش بگذارند و به قول صدرالدین عینی «رنگ نو» به «زبان و ادبیات تاجیک» بدهند. از مطالعۀ مجموع آثار منثور و منظوم فطرت دانسته میشود که وی در این دوره از زندگی هرچند در پرداختن به مفهوم وطن جنبۀ ملی‏گرایانۀ آن را بیشتر در نظر گرفته است، از مفهوم دینی و اسلامی آن و درنتیجه پیوند آن با سرنوشت دنیای اسلام کاملاً آگاه بوده است و با رجوع به “دین” قصد داشته دنیای مسلمانان را همچون مردم فرنگ سامان دهد. بی‏شک این نوع اشعار مربوط به سالهای آغازین حضور شاعر در استانبول و آشنایی وی با دنیای اسلام از دریچۀ روشنفکران طرفدار وحدت دنیای اسلام در خلافت عثمانی است. وی در سالهای بعد، از طرفداری وحدت مسلمانان به طرفداری وحدت ترکان گرایش پیدا کرد و این موضوع را در قامت “وطن ترکی” در اشعار ازبکی خود نمایان کرد.

ادبیات شورایی (۱۹۱۷-۱۹۸۵م). این دوره با پیروزی انقلاب اکتبر روسیه (۱۹۱۷م)، وقوع انقلاب وس اعظم، با دارا بودن رنگ و بوی غزالان خجند، در پی صید دلِ پریانی از جهانِ ایرانی است تا دوباره فضای یکدلی در این حوزۀ تمدنی مشترک حکفرما شود؛ فردوس می‏خواهد آیینه‏ای باشد برای صداهای گوناگون در جهان فارسی. او می‏خواهد پرندۀ زبان را در فضای وطن فارسی‏زبانان به پرواز درآورد تا وسعتی بسیار گسترده‏تر را به تماشا بنشیند:

آیینه‏‏ام که ‏‏هیــــــچ خودم را ندیده‏‏ام

بارِ قیافه‏‏هایِ شــــــــــما را کشیده‏‏ام

 

من باغبانِ باغــــــــچۀ کوچک خودم

از بوســـــتانِ هیچ کسی، گل نچیده‏‏ام

 

ای لاله‏‏ها که ‏‏در دلِ من قد کشیــده‏‏اید

من هم شبیهِ‏‏ قلبِ شـــــما داغدیده‏‏ام!

 

با آهِ‏ من دریـــــغ! کسی هم‏صـدا نشد

تنها خودم صــــدایِ خودم را شنیده‏‏ام

 

هرچند که‏ی ‏‏به‏‏ حضرتِ حافـــظ نمی‏رسم

سی ســال می‏شود که ‏‏درین ره ‏‏دویده‏‏ام

 

ای شعر! ای خــــدایِ همه ‏‏دردها! تو را

از خونِ لخت‏لختِ جــــــگر آفریــده‏‏ام

 

ﻓﺮدوس اﻋﻈﻢ

ﻣﺘﻮﻟﺪ ۲۱ ﻧﻮاﻣﺒﺮ ﺳﺎل ۱۹۸۴ در شهرستان مستچاه شهر خجند تاجیکستان به دنیا آمده است.

ﺳﺎل ۲۰۰۸ داﻧﺸﻜﺪه زﺑﺎن­های ﺧﺎرﺟﻲ داﻧﺸﮕﺎه د وﻟﺘﻲ ﺧﺠﻨﺪ ﺑﻪ ﻧﺎم آﮐﺎدﻣﻴﺴﻴﻦ باباجان ﻏﻔﻮراف را ﺑﺎ ﻣﻮﻓﻘﻴﺖ ﺑﻪ اﺗﻤﺎم رﺳﺎﻧﻴﺪ. و به مدت دو سال در امریکا تدریس کرده است.

ﻧﻮﺷﺘﻪهاو ﺷﻌﺮﻫﺎﻳﺶ در نشریات ﺗﺎﺟﻴﮑﺴﺘﺎن، افغانستان، ایران، امریکا، لندن و ﺳﺎﻣﺎﻧﻪﻫﺎی ﻣﺨﺘﻠﻒ ﻓﺎرﺳﻲزﺑﺎن ﻧﺸﺮ ﺷﺪه­اﻧﺪ. د ر ﭼﻨﺪین ﺗﺸﮑﻴﻼت و ﻣﺆﺳﺴﻪﻫﺎی خارجی ﺑﻪ ﺣﻴﺚ ﻣﺘﺮﺟﻢ زﺑﺎن اﻧﮕﻠﻴسی ﻓﻌﺎﻟﻴﺖ ﻣﻲﺑﺮد.

عضو کانون روزنامه نگاران تاجیکستان، انجمن ادیبان جوان استان سغد می­باشد.  عاشق ادبیات کهن و معاصر پارسی است . او هم اینک ساکن آلمان می­باشد.

نخستین کتاب شعر فرد وس اعظم سال ۲۰۱۲ از سوی اﻧﺘﺸﺎرات ‏«ﻧﺎﺷﺮ» ﺷﻬﺮ ﺧﺠﻨﺪ ﺗﺎﺟﯿﮑﺴﺘﺎن ﺗﺤﺖ ﻋﻨﻮان ‏«اﺑﺮﻫﺎی آﺑﯽ‏» ﺑﺎ د و ﺧﻂ ﻓﺎرﺳﯽ و ﺳﯿﺮﯾﻠﯿﮏ ﻣﻨﺘﺸﺮ شد.

کتاب شعر  د وم او با نام یک بغل غزل سال ۲۰۱۴ د ر تهران نشر گردید. و همین کتاب د ر آغاز سال ۲۰۱۵ در لندن بازنشر گردید و برند ه جایزه کانون نویسندگان تاجیکستان گشت.

کتاب جد ید ش آیین آیینه  در تهران ۱۳۹۶ چاپ شد.

فردوس اﻋﻈﻢ از اﺳﺘﻌﺪادﻫﺎی ﺟﻮان ادﺑﯿﺎت ﻣﻌﺎﺻﺮ تاجیکستان از اوﻟﯿﻦ ﺟﻮان شاعران ﺗﺎﺟﯿﮏ اﺳﺖ، ﮐﻪ ﺷﻌﺮ ﻧﻮ زﻻل را اﺳﺘﻘﺒﺎل ﻧﻤﻮد و در اﯾﻦ ﻧﻮع ﺟﺪﯾﺪ ﺷﻌﺮ ﺗﺠﺮﺑﻪﻫﺎﯾﯽ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ اﻧﺠﺎم د اد. به طوری که ﻧﻤﻮﻧﻪﻫﺎی اﺷﻌﺎر او در ﭼﻨﺪﯾﻦ ﺳﺎﯾﺖ ﺷﻌﺮی ﻓﺎرﺳﯽ در ﺟﻤﻬﻮری اﺳﻼﻣﯽ اﯾﺮان و افغانستان ﻣﻨﺘﺸﺮ ﮔﺮدﯾﺪه­اﻧﺪ.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *